Се викам Маргарита, имам шеесет и две години и три брака зад себе.

Кога бев млада, верував дека љубовта е нешто што мора постојано да го заслужуваш. Дека ако готвиш добро, ја одржуваш куќата чиста, ги воспитуваш децата и никогаш не се жалиш, еден ден човекот покрај тебе ќе те погледне со благодарност и ќе ти каже:

„Ти благодарам што си моја сопруга.“

Никогаш не го слушнав тоа од ниту еден од моите сопрузи.

Секој од нив ме напушти на различен начин, оставајќи ми зад себе деца, долгови, спомени и прашање што со години ме прогонуваше:

Што не беше во ред со мене?

Денес, кога ги гледам жените на моја возраст како шетаат со своите сопрузи, како заедно одат на пазар или седат на клупа во паркот држејќи се за рака, чувствувам нешто што ми е тешко да го признаам дури и пред самата себе.

Завист.

Не поради нивната облека, нивните куќи или нивните пари. Туку затоа што некој сè уште ги чека дома.

Јас се плашам од вечерите кога ќе заѕвони телефонот, а потоа повторно ќе настапи тишина. Се плашам од болеста, од староста и од можноста еден ден да паднам во кујната, а никој да не забележи дека ме нема.

Но, најмногу се плашам дека можеби целиот живот сум го поминала обидувајќи се да бидам сакана од луѓе што никогаш не знаеле како да ме сакаат.

Мојот прв брак започна кога имав дваесет и една година.

Тогаш бев млада, полна со надеж и убедена дека љубовта може да го надмине секој проблем. Мојот сопруг, Петар, беше шармантен, забавен и знаеше да каже токму она што сакав да го слушнам.

Кога ме побара за жена, ми рече дека никогаш нема да дозволи да ми недостига нешто.

Му поверував.

По една година го добивме нашиот син, а две години подоцна и ќерката. Живеевме скромно, но јас бев среќна. Секое утро станував пред сите, подготвував појадок, ги средував децата и ја чистев куќата. Кога Петар ќе се вратеше од работа, го чекаше топла вечера и тивок дом.

Мислев дека така изгледа среќниот брак.

Но, со текот на времето Петар почна да се менува.

Прво почна да доаѓа доцна. Потоа престана да ми раскажува како му поминал денот. Кога ќе го прашав дали нешто го мачи, ми одговараше дека сум премногу напорна и дека не му оставам простор да дише.

Се трудев уште повеќе.

Ги подготвував неговите омилени јадења, ја пеглав облеката што ја носеше на работа и се обидував да изгледам убаво дури и кога бев исцрпена од грижата за децата.

Една вечер, додека ги собирав садовите од масата, тој ми рече нешто што никогаш не го заборавив.

— Маргарита, веќе не можам вака.

Го погледнав збунето.

— Што значи тоа?

— Ми здодеа. Цел ден само готвиш, чистиш и се грижиш за децата. Кога ќе дојдам дома, немам со кого да разговарам. Ти немаш никакви интереси, никаква амбиција. Како да живеам со жена што заборавила дека е жена.

Се почувствував како некој да ме удрил.

— Но, Петар, сè што правам, го правам за нас.

— Токму тоа е проблемот. Ти мислиш дека тоа е доволно.

Неколку недели подоцна си замина.

Не се случи голема расправија, ниту имаше некакво достоинствено збогување. Едноставно ми соопшти дека сака да живее поинаку и дека не може повеќе да се чувствува заробен во семејниот живот.

Останав сама со две мали деца и со чувство дека сум потфрлила како сопруга.

Имав дваесет и седум години.

Не знаев како ќе ги платам сметките, како ќе ги нахранам децата и како ќе им објаснам зошто нивниот татко повеќе не живее со нас.

Сепак, некако продолжив.

Работев каде што можев, штедев на сè и навечер плачев тивко, за да не ме слушнат децата.

Кога синот ќе ме прашаше дали татко му ќе се врати, му велев дека не знам. Кога ќерка ми ќе ме прегрнеше и ќе ми речеше дека сум најдобрата мајка на светот, ја бакнував во косата и се обидував да не се расплачам.

Тогаш си ветив дека следниот пат ќе бидам подобра сопруга.

Мислев дека проблемот бил во тоа што не сум знаела да му угодам на еден маж.

Не разбрав дека не можеш сам да изградиш брак, без оглед колку многу се трудиш.

Мојот втор сопруг, Горан, го запознав пет години подоцна.

Бев повнимателна. Не се вљубив веднаш, не му ги открив сите свои стравови и не дозволив да помисли дека сум жена што не може да живее без маж.

Горан беше мирен човек, барем на почетокот. Работеше во мала работилница, сакаше да гледа фудбал и често ми зборуваше дека му се допаѓа тоа што сум вредна и семејна жена.

Кога ми рече дека сака да се ожени со мене, се надевав дека конечно ќе имам дом во кој никој нема да си замине.

Моите деца го прифатија. По некое време добивме и заедничко дете.

Три деца во домот, работа, сметки, обврски и бескрајни денови во кои немав време ниту да седнам со шолја кафе.

Но, овојпат бев решена да не направам иста грешка.

Кога Горан ќе се враќаше нервозен од работа, не му поставував многу прашања. Кога немаше доволно пари, не се жалев. Кога ќе ми кажеше дека куќата е неуредна, ја чистев повторно, дури и ако претходно цел ден работев.

Се трудев да бидам нежна, тивка и трпелива.

Понекогаш се будев во пет часот наутро, подготвував ручек за децата и заминував на работа. Навечер се враќав, ги проверував домашните задачи, ги миев садовите и ја подготвував облеката за следниот ден.

Горан, пак, сè почесто велеше дека животот не му го дал она што го заслужувал.

Парите никогаш не беа доволни. Тој заработуваше малку, а и јас морав да работам за да ги покриеме трошоците. Кога ќе се разболеше едно од децата, веднаш се појавуваа нови сметки. Кога требаше да купиме чевли, се откажував од нешто за себе.

Но, колку повеќе се жртвував, толку помалку вредев во неговите очи.

— Другите жени знаат како да ги мотивираат своите сопрузи — ми рече еднаш. — Ти само знаеш да се жалиш дека немаме пари.

Не му одговорив дека никогаш не се жалев.

Не му кажав дека последните пари од платата ги оставив за училишните потреби на децата.

Само замолчав и следниот ден прифатив дополнителна работа.

Годините поминуваа. Децата растеа, а јас станував сè поуморна. Понекогаш, кога ќе се погледнев во огледалото, едвај се препознавав. Лицето ми беше испиено, косата почна да ми побелува, а рацете ми беа груби од постојаната работа.

Горан ретко ми кажуваше нешто убаво.

Ако му подготвев вечера, тоа беше нормално. Ако заборавев нешто, тоа беше доказ дека не сум доволно добра.

Една вечер, по речиси дванаесет години брак, седнавме во кујната и тој ми рече дека сака да си замине.

— Не сум среќен, Маргарита.

Ги спуштив рацете во скутот.

— Што можам да направам за да бидеш?

Ме погледна со израз на умор.

— Не знам. Тоа е проблемот. Се чувствувам како да сум го потрошил животот само работејќи и преживувајќи.

— И јас работам, Горане. И јас сум уморна.

— Но, ти си навикната на ова. Јас сакам нешто повеќе.

Не прашав што значи тоа „повеќе“.

Мислам дека веќе го знаев одговорот.

Неколку месеци подоцна си замина и тој.

Нашето најмало дете тогаш имаше десет години.

Вториот пат не плачев како првиот. Седев на креветот, гледав во неговата празна страна и се чувствував како некој да ми ја одзел последната надеж.

Повторно си поставував исто прашање.

Што не е во ред со мене?

Сега веќе имав четириесет и четири години. Имав три деца, две разделби зад себе и чувство дека никогаш нема да успеам да изградам вистинско семејство.

Си ветив дека нема да се мажам повторно.

Сакав само да ги воспитам децата, да им помогнам да застанат на свои нозе и да доживеам барем неколку мирни години.

Но, животот повторно ме изненади.

Мојот трет сопруг, Никола, го запознав кога имав педесет години.

Не беше млад, не беше особено убав и не се обидуваше да ме импресионира со големи ветувања. Работеше како возач, имаше возрасна ќерка и, како што ми кажа, и самиот поминал низ тежок развод.

Со него можев да разговарам.

Можев да му кажам дека сум уморна, без веднаш да слушнам дека сум мрзлива. Можев да седам во тишина, без да се плашам дека ќе ме обвини оти сум здодевна.

Еднаш, додека шетавме покрај реката, ми рече:

— Маргарита, не мораш секогаш да бидеш силна.

Тие зборови ме расплакаа.

Не затоа што беа особено романтични, туку затоа што никој со години не ми дозволил да бидам слаба.

Се омажив за него по две години.

Не очекував богатство, луксуз или голема куќа. Сакав само мирен живот и некој со кого ќе можам да ги дочекам старите денови.

На почетокот сè изгледаше прекрасно. Никола ми носеше цвеќе без посебна причина, понекогаш сам подготвуваше вечера и ме охрабруваше да одам на кафе со пријателките.

Си помислив дека конечно сум ја пронашла љубовта што ја барав цел живот.

Но, постоеше нешто што не го знаев за него.

Никола имаше финансиски проблеми што внимателно ги криеше. Неговата ќерка постојано бараше помош, а тој ѝ даваше пари дури и кога самиот немаше доволно. Понекогаш земаше заем за да покрие друг долг, а кога ќе го прашав зошто е нервозен, ми велеше дека станува збор за ситници.

Не сакав да бидам жена што постојано проверува сè и се сомнева во сопствениот сопруг.

Затоа повторно молчев.

Кога имаше проблем, се обидував да му помогнам. Кога ќе се скараше со ќерка си, го слушав. Кога ќе му недостигаа пари, плаќав дел од сметките.

Но, еден ден открив дека и овојпат сум ја повторила истата грешка.

Не затоа што Никола беше ист како првите двајца. Тој имаше и добри страни, умееше да биде внимателен и никогаш не ме навредуваше на начинот на кој ме навредуваше Горан.

Проблемот беше што јас повторно почнав да го спасувам, убедена дека ако му помогнам доволно, никогаш нема да ме напушти.

Кога наполнив шеесет години, веќе бев уморна од сопствениот живот.

Моите деца имаа свои семејства и обврски. Синот работеше во друг град, ќерката живееше во странство, а најмалото дете штотуку започна да го гради сопствениот живот.

Се гледавме кога можевме, се слушавме по телефон и си испраќавме пораки за празници и родендени.

Но, куќата беше сè потивка.

Една недела Никола мораше да отпатува поради работа. Ми рече дека ќе се врати за три дена, но не се врати ниту четвртиот, ниту петтиот ден.

Кога конечно ми се јави, звучеше вознемирено.

— Маргарита, морам да останам уште некое време.

— Што се случило?

— Имам некои проблеми. Ќе ти објаснам кога ќе се вратам.

Повторно ја почувствував онаа стара болка во градите. Болката што ја познавав од првиот брак, од вториот и од сите вечери во кои чекав некој да ми објасни зошто не сум доволно важна за да ја знам вистината.

— Никола, дали си добро?

— Да. Не грижи се.

И ја прекина врската.

Следните денови едвај спиев. Се обидував да најдам оправдување за неговото однесување. Можеби навистина имаше проблем на работа. Можеби му требаше време. Можеби повторно сум станала премногу чувствителна.

Една вечер, додека ги средував старите работи во плакарот, најдов мала дрвена кутија што не сум ја отворила со години.

Во неа имаше фотографии, стари писма, неколку детски цртежи и една пожолтена тетратка.

Таа му припаѓаше на мојот прв сопруг, Петар.

Не знаев зошто сум ја зачувала. Можеби затоа што во неа имаше дел од животот што некогаш сум го сметала за најсреќен.

Ја отворив тетратката и почнав да ги прелистувам страниците. Имаше белешки за трошоци, телефонски броеви и неколку стари писма.

Потоа забележав еден лист што беше свиткан и ставен во задниот дел.

На него пишуваше моето име.

„Маргарита,

Ако некогаш го прочиташ ова, сакам да знаеш дека не си била причината поради која заминав.

Бев млад, себичен и неспособен да разберам колку многу правеше за мене. Кога велев дека само готвиш и чистиш, всушност се обидував да го оправдам сопственото незадоволство. Не знаев што сакам од животот, па полесно ми беше да те обвинувам тебе.

Ти не заслужи да останеш сама со децата. Ти не заслужи да мислиш дека не си доволно добра.

Не знам дали некогаш ќе имаш можност да ми простиш. Не го пишувам ова за да се вратиш кај мене. Само сакам да знаеш дека не беше твоја вина.“

Рацете ми затреперија.

Седнав на подот и почнав да плачам.

По толку години, конечно ги прочитав зборовите што ги чекав од него уште кога имав дваесет и седум години.

Но, наместо да почувствувам олеснување, почувствував огромна тага.

Колку години поминав обидувајќи се да станам жена што никој нема да ја напушти?

Колку пати се откажав од сопствените желби, само за да не бидам обвинета дека сум себична?

Колку пати молчев кога ме болеше, затоа што се плашев дека вистината ќе го избрка човекот што го сакав?

Таа ноќ не спиев. Го читав писмото одново и одново, а потоа го зедов телефонот и му се јавив на мојот син.

— Мамо? Сè во ред ли е? — праша тој, изненаден што му се јавувам толку доцна.

— Сакав само да го слушнам твојот глас.

Разговаравме речиси еден час. Му раскажав за писмото, за моите стравови и за тоа колку често се чувствувам осамено.

На крајот, тој ми рече нешто што никогаш нема да го заборавам:

— Мамо, не мораш да бидеш совршена за да те сакаме. Ти си наша мајка, не наша слугинка. Не мораш секогаш да ни помагаш, да нè храниш или да ни решаваш проблеми. Понекогаш само сакаме да знаеме како си.

Го притиснав телефонот до увото и ги затворив очите.

Мојот син, детето за кое со години се плашев дека ќе порасне без татко, ми го кажа она што ниту еден од моите сопрузи не ми го кажал.

Дека сум важна и кога ништо не правам за другите.

Следното утро почнав да правам промени.

Не ги прекинав односите со Никола. Но, престанав да ги плаќам неговите долгови без јасен договор. Му кажав дека сакам да знам што се случува и дека повеќе нема да живеам во неизвесност.

Кога конечно се врати, разговаравме со часови.

Тој призна дека има финансиски проблеми и дека се плашел да ми каже, бидејќи мислел дека ќе го напуштам. Не можев да му ветам дека сè ќе биде како порано. Му реков дека ако сакаме да останеме заедно, ќе мора да има искреност и одговорност од двете страни.

Не знам што ќе донесе иднината на нашиот брак. Сè уште имаме проблеми што треба да ги решиме. Но, овојпат не се откажувам од себе за да го задржам човекот покрај мене.

Почнав повторно да се гледам со старите пријателки. Се запишав на курс по сликање, нешто што отсекогаш сум сакала да го правам, но постојано го одложував. Почнав да пешачам секое утро и да си подготвувам појадок што го сакам, без да чекам некој друг да седне на масата.

Понекогаш сè уште ме фаќа страв.

Кога ќе се стемни, а куќата ќе стане тивка, се прашувам дали ќе имам некого покрај себе кога ќе остарам. Дали некој ќе ме држи за рака кога ќе бидам болна. Дали ќе има човек што ќе ме праша како ми поминал денот и навистина ќе сака да го слушне одговорот.

Но, сега си поставувам и друго прашање:

Ако никој не биде покрај мене, дали тоа значи дека мојот живот бил неуспешен?

Не.

Имам три деца што ги сакам. Имам спомени што ме болат и спомени што ме прават да се смеам. Имам пријателки што ме бараат без да им треба нешто од мене. Имам желби што сè уште можам да ги остварам.

И, пред сè, сè уште ја имам себеси.

Не можам да ги вратам годините во кои верував дека морам да бидам совршена за да не бидам напуштена. Не можам да ги избришам солзите што ги пролеав во кујните на трите домови што ги нарекував свои.

Но, можам да престанам да ја казнувам жената што бев.

Таа жена се обидуваше да преживее. Сакаше да ги заштити децата, да има дом и да верува дека некаде постои човек што ќе ја сака без услови.

Таа не беше глупава. Не беше слаба. Само веруваше дека љубовта може да се заработи со доволно жртвување.

Денес, кога ќе се погледнам во огледалото, повеќе не се прашувам што требало да направам за да ме избере некој од моите сопрузи.

Се прашувам што можам да направам за да не се напуштам самата себеси.

Можеби никогаш нема да го имам совршениот брак. Можеби ќе остарам сама. Можеби некои вечери повторно ќе бидат тивки, а телефонот нема да заѕвони кога најмногу ќе ми треба нечиј глас.

Но, повеќе не сакам да го поминам остатокот од животот обидувајќи се да бидам жена што никој нема да ја напушти.

Сакам да бидам жена што не се напушта себеси.

И ако некогаш повторно почувствувам љубов, сакам таа да биде мирна, искрена и слободна. Не сакам да морам да готвам омилени јадења за да заслужам нежност, да работам двојно повеќе за да заслужам почит или да молчам за да го задржам некого.

Сакам некој да седне до мене, да ме погледне и да ме праша:

„Маргарита, како си денес?“

И да остане доволно долго за навистина да го слушне одговорот.

Затоа што сега разбирам нешто што требаше да го знам уште на дваесет и една година:

Не си неуспешна жена затоа што некој те напуштил. Не си помалку вредна затоа што трипати си започнала одново. И не си должна да го поминеш животот докажувајќи дека заслужуваш љубов.

Можеби староста навистина ќе ми донесе денови на осаменост. Но, повеќе не сакам стравот од осаменоста да ме натера да прифатам живот во кој се чувствувам сама дури и кога некој седи покрај мене.

Ако имам уште десет, дваесет или триесет години, сакам тие години да бидат мои.

Не совршени.

Не без болка.

Но, вистински.

И ако вечерва повторно седам сама во кујната, ќе си направам чај, ќе ја отворам тетратката со новите слики што сакам да ги нацртам и ќе се потсетам дека мојата приказна не завршила со ниту еден од моите три брака.

Мојот живот не завршува затоа што некој си заминал.

Можеби дури сега почнува делот во кој конечно ќе научам да живеам за себе.

Ако некогаш сте се жртвувале толку многу за некого што сте се изгубиле себеси, запомнете: љубовта не треба да ве натера да исчезнете. Човекот што ве сака не треба да бара да станете помалку свои за да остане покрај вас.